Με αφορμή τον εορτασμό του Halloween που τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο κάνει την εμφάνιση του στη χώρα μας αλλά και τη γιορτή του κινηματογράφου στις 30/10, αποφασίσαμε να προσεγγίσουμε τον χώρο των ταινιών με μία πινελιά τρόμου. Αναφερόμαστε φυσικά στο υποείδος των Body Horror films. Όχι δεν είναι κάποιου είδους φάρσα, αλλά ένα «κέρασμα» ενός ταξιδιού απαντήσεων: Τι ακριβώς γνωρίζουμε γι’ αυτές και πώς προσεγγίζονται μέσα από τη θεωρία του «Ηρωικού Ταξιδιού»;
Οι ταινίες Body Horror επικεντρώνονται στην αποστροφή που προκαλεί η μεταμόρφωση του ανθρώπινου σώματος, μέσω ασθενειών, τραυμάτων ή υπερφυσικών και επιστημονικών φαινομένων. Κλασικά παραδείγματα περιλαμβάνουν το The Fly (1986) και το Videodrome (1983), όπου οι χαρακτήρες βιώνουν αφύσικες αλλαγές στο σώμα τους. Οι αλλαγές αυτές συνήθως συνδέονται με την ταυτότητα και τη φύση του ανθρώπινου σώματος καθώς και τις συνέπειες της τεχνολογικής προόδου. Από ψυχολογική και κοινωνική σκοπιά, η μεταμόρφωση συχνά αντικατοπτρίζει τον φόβο της απώλειας ελέγχου και της ατομικής ταυτότητας. Η αλλοίωση του σώματος ακόμα συμβολίζει την καταπίεση από την κοινωνία, ενώ παράλληλα υπογραμμίζει τον τρόμο που προκαλεί η απομάκρυνση από την ανθρώπινη κανονικότητα. Με λίγα λόγια οι Body Horror ταινίες αγγίζουν υπαρξιακές και κοινωνικές ανησυχίες.
Το Body Horror συνδέεται με το αίσθημα της αποξένωσης, που συχνά εμφανίζεται σε συνθήκες κοινωνικής ή ψυχικής πίεσης. Ο Xavier Aldana Reyes, ερευνητής του είδους, τονίζει πως οι μεταμορφώσεις είναι ενδεικτικές της εσωτερικής σύγκρουσης των χαρακτήρων, οι οποίοι αντιλαμβάνονται τα σώματά τους ως «ξένα» ή ως κάτι που τους αποξενώνει από τον εαυτό τους. Αυτή η μεταμόρφωση είναι ένας τρόπος εξωτερικής απεικόνισης της ψυχικής σύγχυσης και της αδυναμίας του ατόμου να ελέγξει ή να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα από το σώμα του.
Το Ταξίδι του ήρωα (Hero’s Journey) είναι μια αφηγηματική δομή που περιγράφει την πορεία ενός ήρωα που αποδέχεται την πρόκληση να εξερευνήσει έναν νέο, άγνωστο κόσμο και να επιστρέψει στο τέλος της περιπέτειάς του μεταμορφωμένος. Ο Αμερικανός μυθολόγος Joseph Campbell στο έργο “The Hero with a Thousand Faces” παρουσίασε την έννοια της «μονομυθίας», σύμφωνα με την οποία οι περισσότερες παγκόσμιες μυθολογίες και αφηγήσεις ακολουθούν μια κοινή δομή. Το Heroe’s Journey περιλαμβάνει συνήθως τρία στάδια: α) Αποδοχή της Πρόκλησης, β) Περίοδος Δοκιμασίας και γ) Αναγέννηση ή Επιστροφή. Στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, ο ήρωας συναντά προκλήσεις, μεταμορφώνεται και επιστρέφει, στους αρχικούς του προβληματισμούς, για να επανακαθορίσει την προσωπική του ταυτότητα. Η παραπάνω θεωρία έχει εφαρμογή και στον κινηματογράφο και ιδιαίτερα στα Body Horror films. Παρά τη φαινομενική έμφαση στη βία οι ταινίες αυτές συχνά κρύβουν βαθύτερα ψυχολογικά και κοινωνικά μηνύματα, βασιζόμενα στις έννοιες της ταυτότητας, της αποδοχής και της εσωτερικής πάλης.
Η αναλογία με το Heroes Journey είναι εμφανής. Όπως και οι μυθολογικοί ήρωες, έσι και οι χαρακτήρες στα Body Horror περνούν από τρία βασικά στάδια: α) την αποδόμηση, β) την απελευθέρωση και γ) την αναγέννηση. Αυτή η πορεία παραλληλίζεται με την εξελικτική πορεία του ήρωα στον κύκλο του Heroes Journey.
1. Αποδόμηση: Η Αρχή της Μεταμόρφωσης: Στο πρώτο στάδιο της μεταμόρφωσης ο ήρωας αντιλαμβάνεται, ότι το σώμα του αλλάζει ή υφίσταται ανεξέλεγκτο μετασχηματισμό. Η αλλαγή στην αρχή μπορεί να είναι μικρή ή φαινομενικά αθώα, όπως μία ασήμαντη πληγή αλλά εξελίσσεται γρήγορα σε κάτι μεγαλύτερο και καταστροφικό. Αυτό το στάδιο αντιστοιχεί στην κλήση του ήρωα για περιπέτεια. Η μεταμόρφωση έτσι γίνεται η «πρόκληση» που πρέπει να αποδεχτεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ταινία The Fly (1986), όπου ο επιστήμονας Σαθ κατά τη διάρκεια ενός πειράματος υφίσταται μία ακραία μεταμόρφωση, και αρχίζει να μετατρέπεται σε έντομο (μύγα). Στην αρχή, ο Σαθ αρνείται να αποδεχτεί τη διαδικασία. Η αρχική άρνηση του να αποδεχτεί τον ίδιο του τον εαυτό είναι το πρώτο στάδιο στην πορεία του Heroes Journey και προετοιμάζει τον χαρακτήρα για την επερχόμενη σύγκρουση.
2. Απελευθέρωση: Ο Αγώνας με τον Εαυτό του: Στο δεύτερο στάδιο, ο χαρακτήρας βιώνει την πλήρη έκταση της μεταμόρφωσης και της αποξένωσης από τον εαυτό του. Η αλλαγή στο σώμα του είναι πλέον αναπόφευκτη και συμβολίζει τον εσωτερικό του αγώνα για αποδοχή. Εδώ, ο ήρωας, έχοντας κατακτήσει το στάδιο της εξωτερικής δοκιμασίας, έρχεται αντιμέτωπος με τις σκοτεινές πλευρές του εαυτού του. Το στάδιο αυτό σχετίζεται με την αντιπαράθεση του μυθολογικού ήρωα με τον σκοτεινό εαυτό του αλλά και με τις εσωτερικές του συγκρούσεις. Η απελευθέρωση για τον ήρωα έρχεται όταν κατανοεί ότι η μεταμόρφωση είναι πλέον μέρος του νέου του εαυτού κι έτσι αναγκάζεται να ζήσει παλεύοντας με τη νέα του ταυτότητα.
3. Αναγέννηση: Αποδοχή και Κάθαρση: Στο τελευταίο στάδιο, ο ήρωας περνώντας πλέον από όλες τις φάσεις του Heroes Journey αποδέχεται τη νέα του ταυτότητα. Η μεταμόρφωση, όσο αποκρουστική και τρομακτική κι αν είναι, αποτελεί το κλειδί για την τελική κάθαρση και συμφιλίωση με τον εαυτό του. Έτσι ο ήρωας, αποδεχόμενος την αναπόφευκτη αλλαγμένη φύση του, αναγεννιέται, όπως συμβαίνει στην ταινία The Substance, όπου η Ισαμπέλα, αφού έχει γίνει ένα αμορφοποίητο τέρας καταφέρνει να αποδεχτεί πλήρως τη νέα της μορφή παρόλο που μετατρέπεται στην πιο αποκρουστική και απωθητική εκδοχή του εαυτού της.
Είναι φανερό λοιπόν πως το Ηρωικό Ταξίδι και οι ταινίες Body Horror διαθέτουν κοινό αφηγηματικό άξονα που ενώνει τις δύο μορφές τέχνης. Το ταξίδι του ήρωα είναι γεμάτο μεταμορφώσεις και εσωτερικούς αγώνες μέχρι την τελική αποδοχή, κάτι που βιώνουν και οι χαρακτήρες των ταινιών Body Horror. Όπως και ο ήρωας του Heroes Journey, ο χαρακτήρας σε μια ταινία Body Horror καλείται να αντιμετωπίσει την αλλαγή του σώματός του, να διαχειριστεί την κρίση της ταυτότητάς του και να αποδεχτεί τον νέο του εαυτό. Οι πρωταγωνιστές των Body Horror έτσι ακολουθούν κατά κάποιο τρόπο τη διαδικασία της Αποδόμησης – Απελευθέρωσης – Αποδοχής. Το μόνο σίγουρο είναι πως η κινηματογραφική εξέλιξη των ειδών φέρει πάντοτε νέες καινοτομίες και τα Body Horror με το πέρασμα των χρόνων θα εξελίσσονται κι αυτά βασιζόμενα σε νέους συσχετισμούς ή ακολουθώντας την παραδοσιακή βάση τους, περιμένοντας να τα ανακαλύψουμε.
Αν λοιπόν θέλετε κι εσείς να ταξιδέψετε με τους κινηματογραφικούς ήρωες των Body Horror films βιώνοντας μία ιδιαίτερη βραδιά τρόμου, αρκεί μονάχα να βάλετε την αγαπημένη σας ταινία και να νιώσετε τα τρία στάδια του ταξιδιού του. Αντέχετε;
