Γιατί χρειάζεται η φιλοσοφία για την υγεία της ψυχής μας; Ένας φίλος της Επικούρειας Φιλοσοφίας, ο Χρήστος Γιαπιτζάκης, μας απαντά σε αυτό το ερώτημα προσκαλώντας μας να γνωρίσουμε τη διαχρονική φιλοσοφία του Επίκουρου και να βρούμε τον δρόμο προς την ευτυχία ή – καλύτερα – προς την ευδαιμονία.
Λίγο πριν από το 16ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας, συναντηθήκαμε με τον Χρήστο Γιαπιτζάκη, αναπληρωτή καθηγητή Γενετικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και ιδρυτικό μέλος και καθηγεμόνα των Φίλων Επικούρειας Φιλοσοφίας «Κήπος Αθηνών», και συζητήσαμε για τη διαχρονικότητα και τη σημασία της διδασκαλίας του Επίκουρου, για το φιλοσοφικό συνέδριο που διοργανώνεται κάθε χρόνο στην Παλλήνη αλλά και για το θεατρικό του με τίτλο «Ένας ευτυχισμένος Έλληνας», το οποίο είναι πλέον διαθέσιμο και με τη μορφή ακουστικού θεάτρου. Από τον ίδιο, επίσης, μπορείτε να βρείτε τα βιβλία «Επικουρείων Δόξαι: Η τέχνη της ευδαιμονίας», «Επίκουρος – Επιστημονικός ανθρωπισμός και ευδαιμονία», καθώς και τη μετάφραση που έχει κάνει στο κείμενο του Φιλόδημου «Περί Παρρησίας».
Αυτός που λέει ότι δεν έχει φτάσει ακόμα ο καιρός για να φιλοσοφήσει ή ότι έχει ήδη περάσει, μοιάζει με εκείνον που λέει ότι δεν έχει έρθει ακόμα ή δεν υπάρχει πια καιρός για την ευδαιμονία.
Επίκουρος
Οι «Κήποι» και τα «Συμπόσια»
Θάλεια: Ας ξεκινήσουμε από το Συμπόσιο. Είναι το 16ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας, ενώ ο «Κήπος Αθηνών» λειτουργεί εδώ και 17 χρόνια. Πώς ξεκίνησε όλο αυτό το εγχείρημα και πώς κρίνετε την πορεία του όλα αυτά τα χρόνια;
Καταρχάς, το Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας είναι μία συνδιοργάνωση του «Κήπου Αθηνών», του «Κήπου Θεσσαλονίκης» και του Δήμου Παλλήνης από το 2011. Όλο αυτό ξεκίνησε από την ανάγκη δημιουργίας των «κήπων» στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη γιατί κάποιοι άνθρωποι θέλαμε να αντιδράσουμε στον παραλογισμό, την ανοησία και την αδικία της ελληνικής κοινωνίας και να βρούμε έναν τρόπο σκέψης που να ταιριάζει τόσο με τη σύγχρονη επιστήμη όσο και με τις ανθρωπιστικές αξίες, με το δικαίωμα, δηλαδή, κάθε ανθρώπου να μπορέσει με την ελεύθερη βούλησή του να γίνει ευδαίμων, ευτυχισμένος μαζί με τους συνανθρώπους του. Αφού λειτούργησε ο «Κήπος Αθηνών» για έναν χρόνο, προέκυψε και η ιδέα να κάνουμε μία ημερίδα στον τόπο καταγωγής του Επίκουρου στον Γαργηττό, περιοχή του σημερινού Γέρακα στον Δήμο Παλλήνης. Απευθυνθήκαμε στο πολιτιστικό κέντρο του τότε Δήμου Γέρακα και η υπεύθυνη, μια Πορτογαλίδα, η Κάρλα Σάντος, γνώριζε τον Επίκουρο, ενθουσιάστηκε και μας πρότεινε αντί για ημερίδα να κάνουμε συνέδριο. Αποφασίσαμε, μάλιστα, να το ονομάσουμε συμπόσιο, γιατί έχει και φιλοσοφική χροιά. Το κάναμε εξ’ αρχής πάρα πολύ οργανωμένα, αποφασίσαμε όμως να μην έχουμε χορηγούς αλλά να είναι μια διοργάνωση της βάσης του κόσμου και όχι της κορυφής, δηλαδή όχι καθηγητές πανεπιστημίου ή καθηγητές φιλοσοφίας αλλά άνθρωποι που ασχολούνται με την επικούρεια φιλοσοφία, ο καθένας στον τομέα του, καλύπτοντας διάφορα θέματα που αφορούν κάθε συνάνθρωπό μας. Δεν περιμέναμε ότι θα λειτουργήσει τόσο καλά, δεν είχαμε κάνει ιδιαίτερη διαφήμιση. Ήταν, όμως, ένα πρωτοποριακό συνέδριο στην Ελλάδα και διεθνώς, γι’ αυτό και το χαιρέτησαν φίλοι της Επικούρειας Φιλοσοφίας από όλο τον πλανήτη, όπως ο συγγραφέας και καθηγητής ψυχιατρικής Ίρβιν Γιάλομ. Και αυτό μας έδωσε τη διάθεση να συνεχίσουμε. Ο τότε Δήμαρχος Παλλήνης, μάλιστα, αφού το παρακολούθησε πρότεινε να γίνεται κάθε χρόνο το Συμπόσιο αυτό στην Παλλήνη. Και, έτσι, κάθε χρόνο έρχονται και το παρακολουθούν από 300 μέχρι 500 άνθρωποι, ενώ στον καιρό της πανδημίας, που έγινε διαδικτυακά, το παρακολούθησαν έως 3.000 άτομα από όλη την Ελλάδα, την Ευρώπη και όλο τον κόσμο. Το Συμπόσιο, λοιπόν, πραγματοποιείται επί 16 χρόνια, με την αμέριστη στήριξη του Δήμου Παλλήνης, του νυν δημάρχου Χρήστου Αηδόνη, όπως και του πρώην δημάρχου Θανάση Ζούτσου.
Βάσια: Τι να περιμένουμε φέτος από το Συμπόσιο;
Κάθε χρονιά έχουμε διαφορετικά θέματα, διαφορετική θεματολογία. Φέτος, θα αναδείξουμε την επικούρεια προσέγγιση στην ψυχοσωματική υγεία και ευδαιμονία. Θα αναδείξουμε την επικούρεια προσέγγιση σε διάφορα θέματα της σύγχρονης εποχής, για παράδειγμα τον παραλογισμό του πολέμου, γιατί η επικούρεια φιλοσοφία ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο και θεωρεί τον πόλεμο αφύσικο και ανόητο που βοηθάει μόνο κάποια συμφέροντα και κάποιους ολιγαρχικά σκεπτόμενους ανθρώπους. Μετά έχουμε την ανάδειξη των επικούρειων προσεγγίσεων στις διάφορες εποχές από την αρχαιότητα, δείχνοντας ότι η επικούρεια φιλοσοφία ουσιαστικά αντιπροσωπεύει την ανθρώπινη φύση. Αυτό παρατήρησε ο Επίκουρος, είδε τις ανάγκες, τις επιθυμίες, τους φόβους των ανθρώπων και με τη φιλοσοφία του προσπάθησε να βρει φιλοσοφικά «γιατρικά» για να αντιμετωπιστούν αυτοί οι φόβοι και οι αχρείαστες επιθυμίες που και η σύγχρονη εποχή προσπαθεί να μας εμπνεύσει για να είμαστε καταναλωτές και όχι πολίτες, υποχείρια των επιθυμιών μας, των ιδεαλιστικών πιστεύω μας και των προκαταλήψεών μας και όχι κριτικά σκεπτόμενοι ελεύθεροι άνθρωποι. Άλλη ενότητα είναι η επικούρεια γνωσιολογία, δηλαδή πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο με κριτήρια αλήθειας που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάθε άνθρωπος, έτσι ώστε να μην τον ξεγελάει κανένας «τυχοδιώκτης», που λέει και ο Καβάφης. Δεν χρειάζεται να είμαστε όλοι σοφοί ή επιστήμονες, αλλά μπορούμε όλοι να χρησιμοποιήσουμε αυτό που λέμε «πρακτική σοφία», δηλαδή φρόνηση. Και, τέλος, θα αναδειχθεί σε μεγαλύτερο βάθος η σχέση των ευρημάτων της σύγχρονης φυσικής με αυτά που έλεγε ο Επίκουρος, από την ατομική φυσική, την κβαντική φυσική και την θεωρία του χάους που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του κόσμου, την οποία μπορούμε να αντιληφθούμε και με ελεύθερη βούληση να επιλέγουμε το ωφέλιμο και να μην «πελαγώνουμε» κατά κάποιο τρόπο.
Η επικούρεια φιλοσοφία
Θ: Τι σημαίνει πρακτικά να είναι κάποιος «επικούρειος»;
Λοιπόν, η Επικούρεια Φιλοσοφία δημιουργεί ανθρώπους ελεύθερους, υπεύθυνους για τις πράξεις τους και με ψυχοσωματική υγεία, που χρησιμοποιούν τη φρόνησή τους, δηλαδή την πρακτική τους σοφία, για να είναι ευδαίμονες μαζί με άλλους ανθρώπους. Ένας επικούρειος δε θα πιστεύει άκριτα σε κάτι, θα δεχθεί μόνο αυτά που μπορεί να παρατηρήσει είτε ο ίδιος είτε η επιστημονική παρατήρηση, τα αντικειμενικώς αποδεκτά. Δεύτερον, θα χρησιμοποιεί τα κριτήρια αλήθειας που λέει ο Επίκουρος, δηλαδή την παρατήρηση με τις αισθήσεις, το συναισθηματικό κριτήριο της ηδονής ή της του πόνου για το αν κάτι είναι συγγενικό με τη φύση μας ή εχθρικό προς αυτή. Επίσης, θα χρησιμοποιεί τις λέξεις με την αρχική τους σημασία και όχι με συμβολική ή αποπροσανατολιστική σημασία, όπως οι ιδεαλιστές. Θα προσπαθήσει να ξεχωρίζει τις επιθυμίες του, πρώτον, σε φυσικές και αναγκαίες, για παράδειγμα όταν πεινάμε να τρώμε. Θα ξεχωρίσει τις μη φυσικές και μη αναγκαίες, δηλαδή ματαιοδοξία κλπ., και θα τις βγάλει τελείως από τη ζωή του, και τις φυσικές και μη αναγκαίες, για ένα πιο εκλεπτυσμένο φαγητό ας πούμε, θα τις επιλέγει μόνο όταν είναι εύκολο να τις πετύχει. Θα είναι ελεύθερος από επηρεασμούς των διαφημίσεων και ψεύτικες ανάγκες. Γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι, οι οποίοι κυνηγούν πράγματα, χρήματα ή εξουσία έχουν μια διαρκή ταραχή, έναν υποκείμενο φόβο θανάτου που προσπαθούν να καλύψουν με άλλα πράγματα και όχι με εσωτερική ψυχοσωματική ισορροπία, αυτό που ο καθηγητής Γιώργος Χρούσος ονομάζει «ομοιόσταση». Ο επικούρειος θα γλιτώσει από όλα αυτά και δεν θα ασχολείται με κομφορμιστικές ανοησίες, ενώ θα είναι ανοιχτός προς κάθε συνάνθρωπο. Δεν θα προσπαθήσει οπωσδήποτε να προσηλυτίσει κάποιον. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να εκφράζουμε ελεύθερα την γνώμη μας και όποιος θέλει ας την ακούσει. Ο Επίκουρος μας λέει πως, όποιος λέει ότι δεν έχει έρθει η ώρα, έχει περάσει η ώρα ή δεν έχει χρόνο να φιλοσοφήσει, είναι σαν να λέει ότι δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα, έχει περάσει η ώρα ή δεν έχει χρόνο να ευτυχήσει. Το βλέπουμε πολύ ανόητο. Οπότε η φιλοσοφία χρειάζεται για την υγεία της ψυχής.
Τα μόνα εφόδια που χρειάζεται ένας άνθρωπος σήμερα είναι να αποκτήσει κριτική επιστημονική σκέψη και να έχει ανθρωπιστικές αξίες
Β: Η επικούρεια φιλοσοφία, ωστόσο, παρουσιάζεται από πολλούς διαστρεβλωμένα ως «κυνήγι ηδονών». Αναφέρατε ήδη, όμως, ότι στην πραγματικότητα διαφέρει από αυτό και μας «προστατεύει», μάλιστα, από τη σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα.
Ναι, επειδή η επικούρεια φιλοσοφία δημιουργούσε ελεύθερους και επιστημονικά σκεπτόμενους ανθρώπους, ήταν κόκκινο πανί για τους ιδεαλιστές φιλοσόφους που είχαν ολιγαρχικές απόψεις και θέλανε κάποιοι λίγοι εκλεκτοί να είναι αυτοί οι οποίοι ελέγχουν το «ποίμνιο», όρος που έλεγε ο Πλάτωνας και μπήκε στη χριστιανική προσέγγιση. Ουσιαστικά, κάθε φορά που οι άνθρωποι χρησιμοποίησαν τις πλατωνικές απόψεις, δημιούργησαν είτε τον Μεσαίωνα είτε ολιγαρχικά καθεστώτα, σαν αυτό που περιγράφει για παράδειγμα στο«1984» ο Όργουελ. Αυτό κατέγραψαν στην Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, αλλά εκείνος που το ανέδειξε πλήρως ήταν ο Κάρλ Πόπερ, ένας Αυστριακός φιλόσοφος ο οποίος πολέμησε τον ναζισμό φιλοσοφικά, γράφοντας το βιβλίο«Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της». Στην Ελλάδα, βέβαια, είμαστε μια πλατωνική κοινωνία, έχουμε ένα ολιγαρχικό σύστημα διαπλοκών και μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζει χωρίς να αντιλαμβάνεται τι γίνεται. Εμείς, λοιπόν, προσπαθούμε να μορφώσουμε τους Έλληνες, όσο μπορούμε, μήπως και αλλάξει κάτι πολιτιστικά.
Τώρα, ο πόλεμος των ιδεαλιστών φιλοσόφων κατά του Επίκουρου βασίστηκε σε διάφορες κατηγορίες από την εποχή του κιόλας ότι τάχα τον ενδιέφερε μόνο η συλλογή ηδονών, τι θα φάει ή θα πιει, ενώ το έλεγε με την έννοια της ευδαιμονίας και κάθε άλλο παρά κυνηγός ηδονών ήταν. Δεύτερον, έλεγαν ότι ήταν αμόρφωτος επειδή δεν χρησιμοποιούσε μύθους και διαλεκτική αλλά μιλούσε με απλό τρόπο. Τρίτον, ότι ήταν άθεος γιατί παρατηρούσε την πραγματικότητα και θεωρούσε ότι ήταν δεισιδαιμονίες οι μύθοι περί θεών που ασχολούνται με τη φύση και κάνουν θαύματα. Για τον Επίκουρο, ο Θεός είναι το μακάριο και αθάνατο όν που είναι άξιο προς μίμηση, γι’ αυτό και οι Επικούρειοι προσπαθούν να ζήσουν σαν θεοί ανάμεσα στους ανθρώπους. Αυτή η καταπολέμηση κατά του Επίκουρου κράτησε από την αρχαιότητα και μπήκε και σε διάφορες θρησκείες, όπως και στον Χριστιανισμό, και σε πολιτικές θεωρίες, που θεωρούσαν απολιτικό τον Επίκουρο. Παρόλ’ αυτά εκείνοι που τον ανέδειξαν στην Αναγέννηση ήταν χριστιανοί Επικούρειοι όπως ο Έρασμος και ο Γκασαντί, που κατάλαβαν ότι είναι πιο κοντά η επικούρεια φιλοσοφία σε αυτό που δίδασκε ο Ιησούς για την αγάπη των ανθρώπων, η φιλία που έλεγε ο Επίκουρος για κάθε συνάνθρωπο.
Β: Ένα θέμα του φετινού συμποσίου είναι «το διαχρονικό μήνυμα του Επίκουρου». Αν και έχετε ήδη απαντήσει εν μέρει, ποια είναι η θέση της επικούρειας φιλοσοφίας σε μια εποχή γεμάτη μεταβάσεις και αντιφάσεις, με επιστημονική πρόοδο από τη μία και με παραλογισμό, ανασφάλεια και δυστυχία απ’ την άλλη;
Είπα κάποια πράγματα αλλά, καταρχάς, η Επικούρεια Φιλοσοφία είναι διαχρονική και ισχύει και σήμερα γιατί βασίζεται στην ανθρώπινη φύση. Όσο δεν αλλάζει ο άνθρωπος και είναι το ίδιο βιολογικό ον θα έχει τις ίδιες ανάγκες, ίδιους φόβους και ίδια προβλήματα. Αυτό που έχουμε, όμως, σαν δυνατότητα σήμερα, και ειδικά οι νεότερες γενιές, είναι ότι με το διαδίκτυο και το κινητό έχετε όλη τη γνώση της ανθρωπότητας στα χέρια σας. Οπότε τα μόνα εφόδια που χρειάζεται ένας άνθρωπος σήμερα είναι να αποκτήσει κριτική επιστημονική σκέψη, ώστε να κρίνει οτιδήποτε διαβάζει αν είναι αληθινό, ψεύτικο ή πιθανό, και να έχει ανθρωπιστικές αξίες, να καταλάβει ότι αυτό που έχει σημασία είναι ο άνθρωπος. Η οικονομία, η τέχνη, η επιστήμη ή η πολιτική, όλα αυτά είναι μέσα για την ευτυχία του ανθρώπου. Καμιά ιδέα δεν πρέπει να αυτονομηθεί, έχουμε δει στην ιστορία ότι αυτό το έκαναν πολύ οι Στωικοί και οι Πλατωνικοί. Οπότε ένας άνθρωπος αρκεί να έχει αυτά τα δύο και είναι ελεύθερος να ζήσει μαζί με άλλους σοβαρούς ανθρώπους, να διδάξει κι άλλους και να αντέξει τις σαχλαμάρες με τις οποίες βομβαρδίζεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και την κοινωνία γενικότερα.
Δεν μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι αν δεν έχουμε φρόνηση και φιλία. Αν έχουμε αυτά τα δύο έχουμε τα πάντα.
Θ: Ο Επίκουρος απευθυνόταν σε όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου, οικονομικής κατάστασης. Τι έχει να απαντήσει, λοιπόν – αλλά και εσείς προσωπικά – σε όσους αντιμετωπίζουν την ενασχόληση με τη φιλοσοφία ως ένα ελιτίστικο προνόμιο ή ως κάτι περιττό και άχρηστο;
Χωρίς φιλοσοφία εννοούμε χωρίς ένα τρόπο σκέψης συγκροτημένο, γιατί όλοι οι άνθρωποι έχουμε κάποια φιλοσοφία. Στην Ελλάδα υπάρχουν τριών ειδών φιλοσοφίες διαδεδομένες, η χριστιανο-πλατωνική, κάποιοι περιμένουν να πεθάνουν και να πάνε στον παράδεισο για να είναι ευτυχισμένοι, η στωικο-μαρξιστική και γενικά η πολιτικοποιημένη, που λέει ότι μόνο σε μια συγκεκριμένη κοινωνία όλοι οι άνθρωποι θα είναι ευτυχισμένοι, και η τρίτη, και πιο διαδεδομένη ιδίως στους νέους, είναι η μεταμοντέρνα, ένας αχταρμάς θα έλεγα, ότι δήθεν δεν υπάρχει πραγματικότητα αλλά ο κάθε άνθρωπος ζει τη δικιά του πραγματικότητα, τη δικιά του αλήθεια. Εσείς, όμως, αν πρέπει να πάτε σε έναν γιατρό, θα θεωρήσετε σοβαρό αυτόν που εξετάζει αντικειμενικά την κλινική εικόνα σας με κάποιες εξετάσεις. Αυτή είναι η επιστημονική μέθοδος και εφόσον τη χρησιμοποιούμε για κάτι σοβαρό σε σχέση με το σώμα μας, γιατί δε χρησιμοποιούμε την ίδια μέθοδο για την ψυχή μας; Ο καθένας αργά ή γρήγορα θα έρθει αντιμέτωπος με τα σημαντικά προβλήματα της ζωής, οπότε η φυγή από την πραγματικότητα δε βοηθάει κανέναν. Ο Επίκουρος, λοιπόν, δίνει μια φιλοσοφία που θα μας βοηθήσει να έχουμε σχέση με τον κόσμο έξω και μέσα μας, με πραγματικούς όρους, με στόχο την αταραξία μας και την απονία μας, δηλαδή την ευδαιμονία μας. Αλλά δεν μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι αν δεν έχουμε φρόνηση και φιλία. Αν έχουμε αυτά τα δύο έχουμε τα πάντα. Οπότε χρειάζεται η φιλοσοφία γιατί μας οδηγεί στην ευδαιμονία, αλλιώς είναι άχρηστη.
Το βιβλίο – θεατρικό «Ένας Ευτυχισμένος Έλληνας»
Β: Πάμε λίγο στα πιο καλλιτεχνικά. Έχετε γράψει, μεταξύ άλλων βιβλίων, ένα θεατρικό έργο με τίτλο «Ένας ευτυχισμένος Έλληνας», το οποίο πρόσφατα έγινε διαθέσιμο με τη μορφή ακουστικού θεάτρου. Από την πρώτη στιγμή που το διάβασα, λοιπόν, αναρωτήθηκα: Γιατί θεατρικό κι όχι ένα ακόμα κείμενο δοκιμιακού χαρακτήρα, όπως θα περιμέναμε στη φιλοσοφία;
Πολύ ωραία ερώτηση. Καταρχάς, τα σπουδαιότερα έργα τέχνης, ιδίως το θέατρο, εμπεριέχουν φιλοσοφία, είτε μας δείχνουν με τον τρόπο τους ότι αν κάποιος έχει ανόητες απόψεις θα αυτοκαταστραφεί και θα καταστρέψει και τους άλλους, είτε είναι διδακτικά. Οπότε, επειδή δεν υπήρχε ένα τέτοιο κείμενο, και ενώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου θεατρικό συγγραφέα, σκέφτηκα ότι θα άξιζε να γράψω κάτι τέτοιο αλλά να βασίζεται στην πραγματικότητα, ανάλογα με το τι γνωρίζουμε για διάφορες φάσεις της ζωής του Επίκουρου, και να παρουσίαζα έτσι και την εξέλιξη της σκέψης του. Προσπάθησα να μπω στην ψυχολογία του και να καταλάβω πώς τον επηρέασαν τα συμβάντα της ζωής του, αφενός για να τον γνωρίσω καλύτερα, αφετέρου για να δείξω ότι είναι κάτι εύληπτο για κάθε άνθρωπο που μπορεί να το διαλέξει, να δώσω ένα παράδειγμα ότι ακόμα και ένα άτομο αδύναμο κάποια συγκεκριμένη εποχή μπορούσε αν ψαχνόταν να φτάσει στους επικούρειους και να είχε τη δυνατότητα να εξελιχθεί και να είναι ευδαίμον. Σκέφτηκα να βάλω τον εαυτό μου, γι’ αυτό και επινόησα τον Επίγονο ο οποίος ήταν πρώτα γιατρός και μετά μάθαινε την επικούρεια φιλοσοφία. Μετά σκέφτηκα ότι, αν ήθελα να δείξω ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να γίνει ευτυχισμένος, δε θα έπρεπε να χρησιμοποιήσω έναν γιατρό. Σκέφτηκα μια γυναίκα στη χειρότερη θέση της κοινωνίας, στην αρχή δούλα και τελικά απελεύθερη, και εκείνη την εποχή το μόνο που θα μπορούσε να κάνει ήταν να γίνει εταίρα. Όμως μέσα από τα διαβάσματά της θα ψαχνόταν και τελικά θα έφτανε στους επικούρειους. Και προσπαθώ όχι να γράψω κάτι με τα σημερινά δεδομένα, αλλά να είναι όσο το δυνατόν πιο αξιόπιστο, δηλαδή να μπορούσαν να γίνουν αυτά τα πράγματα. Το σημαντικό θα ήταν να δείξω ότι παρόλο που αυτούς τους ανθρώπους – γυναίκες, φτωχούς άντρες, δούλους, εταίρες – η κοινωνία δεν τους δεχόταν ως άξιους να φιλοσοφήσουν, ο Επίκουρος τους δέχτηκε όλους. Αυτό είναι το σπουδαίο και όχι εγώ να παριστάνω ότι λέω με τη σύγχρονη ματιά τα γεγονότα.
Β: Αυτό θα ήταν και αναχρονισμός.
Ναι, αναχρονισμός, και εγώ δέχομαι ότι οι έξυπνοι άνθρωποι καταλαβαίνουν αυτά που θα έχουν σημασία και μετά από χρόνια. Σε κάθε εποχή, αυτά που έχουν σημασία είναι τα διαχρονικά.
Θ: Θεωρώ ότι η παρουσίαση της φιλοσοφίας του Επίκουρου γενικότερα μέσα από την τέχνη την καθιστά και πιο προσιτή προς όλους τους ανθρώπους. Η επόμενη μου ερώτηση είναι: ποιο βιβλίο ή κείμενο, αρχαίο ή σύγχρονο, θα προτείνατε να διαβάσει κάποιος που θέλει να έρθει σε επαφή με την επικούρεια φιλοσοφία;
Εγώ θα έλεγα την «Επιστολή προς Μενοικέα», ένα αυθεντικό κείμενο του Επίκουρου. Είναι σχετικά σύντομο αλλά περιέχει όλη την ουσία της ηθικής του, δηλαδή αυτό που είναι καλό να συνηθίσουμε να κάνουμε έτσι ώστε να είμαστε ευδαίμονες με ανοιχτό νου, με επιστημονική σκέψη και ανθρωπιστικές αξίες.
(Βρείτε ολόκληρη την επιστολή εδώ)
Β: Για κλείσιμο, θα θέλαμε να μας πείτε αν έχετε κάποια αγαπημένη ρήση του Επίκουρου ή κάποιου επικούρειου που θα δίνατε ως συμβουλή στον σύγχρονο άνθρωπο και πιο συγκεκριμένα στη νέα γενιά.
Φοβερή ερώτηση, δεν το έχω σκεφτεί ποτέ και υπάρχουν πάρα πολλές όμορφες φράσεις. Νομίζω αυτό που είπε ο Επίκουρος, και μάλιστα σε δεύτερο πρόσωπο σαν να το έλεγε στον καθέναν από εμάς, ότι κοίταξε να δεις, δεν υπάρχει δεύτερη ζωή και δεν θα υπάρξει στον αιώνα των άπαντα. Εσύ όμως (καθένας από εμάς δηλαδή) ξεχνάς αυτά που είναι σημαντικά για τη ζωή και για την ψυχική σου υγεία και ασχολείσαι με πάρα πολλά πράγματα και ο καθένας από εμάς πεθαίνει απασχολημένος. Χαραμίζεις δηλαδή τη ζωή σου άσκοπα. Οπότε αυτό νομίζω είναι το μήνυμα για όλους εμάς. Και ένα παρεμφερές που λέει ότι αν βρίσκεσαι σε αδιέξοδο είναι επειδή ξεχνάς τη φύση και δίνεις στον εαυτό σου απεριόριστους φόβους και επιθυμίες.
Ευχαριστούμε πάρα πολύ!
INFO
16ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Επικούρειας Φιλοσοφίας
14-15 Φεβρουαρίου 2026
Θέατρο Δημοτικού Κολλεγίου Αθηνών (Μποδοσάκειο), Λεωφόρος Παλαιοπαναγιάς, Κάντζα
Συν-διοργάνωση: Φίλοι Επικούρειας Φιλοσοφίας «Κήπος Αθηνών», «Κήπος Θεσσαλονίκης» και ο Δήμος Παλλήνης
Επιμέλεια άρθρου: Βάσια Σπανουδάκη, Θάλεια Στάθη
